Leefstijl krijgt een steeds belangrijkere plek in de zorg. Toch ervaren veel zorgprofessionals dat het in de praktijk lastig blijft om leefstijl structureel te bespreken met patiënten. Ook voor leefstijlinterventie‑eigenaren is het vaak een uitdaging om interventies duurzaam te implementeren in de zorg. Hoewel er al veel mogelijkheden zijn zonder structurele bekostiging, vormt financiering in de praktijk nog regelmatig een knelpunt. Met de vernieuwde gidswebsite van de Coalitie Leefstijl in de Zorg bieden we informatie en concrete stappen voor zorgprofessionals en interventie-eigenaren over het proces richting (structurele) bekostiging, binnen en buiten de Zorgverzekeringswet.
In de carrière van Karine van ’t Land staat leefstijlgeneeskunde al jaren centraal. Eerder werkte ze bij zorgverzekeraar Menzis aan beleid rondom preventie en leefstijl, tegenwoordig is ze voorzitter van koepelvereniging Koepel Artsen Maatschappij + Gezondheid (KAMG) en lid van de teams Financiering & Kosten en Praktijkimplementatie & Kwaliteit bij de Coalitie Leefstijl in de Zorg. Ook houdt ze sinds kort – als adviserend arts voor gemeentes, vanuit organisatie medTadvies – wekelijkse spreekuren voor gezondheidsvragen. “Ik begon weer te verlangen naar het contact met mensen, en tegelijkertijd denk ik graag mee over van alles en nog wat. Dit is daarin een hele mooie balans.”
Leefstijl was lang geen vanzelfsprekend onderdeel van de zorg, herinnert Van ’t Land zich: “Zo’n tien jaar geleden was het nog een omstreden thema. Toenmalig minister Bruins zei destijds zelfs: ‘Er is niet zoiets als leefstijlgeneeskunde.’ Het is lang een flink discussiepunt geweest.” De afgelopen jaren kwam daar verandering in. “Je ziet dat leefstijl in de zorg nu veel minder omstreden is”, vertelt Van ’t Land. “De gedachte dat leefstijl belangrijk is voor de gezondheid, wordt steeds breder geaccepteerd. Ook als het gaat om mensen die al ziek zijn.”
Zorgakkoorden voor leefstijl
Die verandering is terug te zien in de politiek. Door akkoorden als het Integraal Zorgakkoord (IZA), het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) wordt leefstijl steeds meer vastgelegd in beleid. Van ’t Land was betrokken bij de totstandkoming van die akkoorden. “Het zijn mooie ontwikkelingen”, vertelt ze daarover. “Dat leefstijl integraal onderdeel wordt van elk zorgtraject, dat vind ik prachtig. Er is met heel veel energie aan de akkoorden gewerkt, vanuit allerlei verschillende hoeken. En het was inspirerend om daar deel van uit te maken.”
Kijk naar bestaande potjes
Hoewel leefstijl steeds meer wordt erkend als belangrijk onderdeel van goede zorg, wordt de bekostiging ervan vaak nog als drempel gezien. De gidswebsite van de Coalitie Leefstijl in de Zorg moet daar verandering in brengen. Als lid van team Financiering & Kosten werkte Van ’t Land mee aan de website. “Met de gidswebsite willen we vooral laten zien dat er al heel veel wél kan. We wilden initiatiefnemers meegeven: kijk eerst wat er al is.” Als voorbeeld noemt ze de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI), maar ook de ruimte binnen bestaande consulten en diagnose-behandelcombinaties (DBC’s) om tijd aan leefstijl te besteden. “Misschien bestaat er al een soortgelijke interventie, of past het qua financiering binnen een potje waar je nu ook al aanspraak op kunt maken.”
Een nieuwe betaaltitel aanvragen is volgens haar meestal niet de meest efficiënte route: “Voor veel mensen die een interventie hebben ontwikkeld of bedacht, lijkt het aanvragen van een betaaltitel een logische eerste stap. Maar dat is een ontzettend ingewikkelde route, die vaak lang duurt. En misschien past jouw interventie wel beter in het sociaal domein, bij de gemeente.” Een logischere stap, zegt Van ’t Land, is eerst in gesprek gaan met je eigen omgeving. “Kijk eerst bij je koepel, leg je interventie voor aan een medische directie, ga eens in gesprek met mensen die veel weten van het zorgstelsel. Gewoon in je eigen buurt, binnen je eigen netwerk. Bekijk dan samen: wat is er op dit moment al mogelijk?”
De gidswebsite als kompas
Als het gaat om financiering van leefstijl in de zorg, wordt al snel naar zorgverzekeraars gekeken. Volgens Van ’t Land is dat echter niet de meest toegankelijke ingang: “Wanneer je met een zorgverzekeraar aan tafel zit, ben je al in een vrij vergevorderd stadium. Zorgverzekeraars hebben bovendien weinig menskracht voor dit soort zaken, en dat kan leiden tot een frustrerend proces voor mensen die een mooi initiatief hebben bedacht.”
Dat betekent niet dat verzekeraars geen rol spelen, maar wel dat het verstandig is om eerst andere routes te verkennen. Van ’t Land: “Denk slim over je initiatief na voordat je eindeloos gesprekken gaat voeren en allerlei stempels en poortjes nodig hebt. Dat is ook wat we willen bereiken met de gidswebsite. Je kunt het vergelijken met een kompas. De naald staat eerst vaak richting: ik wil een betaaltitel. En die naald wil je draaien naar: wat is er nu al geregeld.”
Weinig tijd voor leefstijl
Vaak vinden zorgprofessionals het lastig om tijd vrij te maken voor leefstijl. Maar volgens Van ’t Land zijn er ook dan genoeg mogelijkheden. Als voorbeeld noemt ze stoppen met roken. “Om te stoppen met roken, is er geen verwijzing van de huisarts nodig. Een zorgverlener kan samen met een patiënt de website van een aanbieder met stoppen-met-rokenzorg invullen, en diegene wordt dan teruggebeld door de aanbieder. Die zorg zit gewoon in de Zorgverzekeringswet, dat wordt vergoed.”
Ook hier kunnen bestaande interventies en initiatieven uitkomst bieden. “Je kunt een direct stopadvies geven. Dan zeg je: ‘Het is in uw situatie belangrijk dat u stopt met roken.’ Dat is bewezen effectief en je bent vijftien seconden kwijt. Er is ook het Very Brief Advice, dat is een interventie van ongeveer vijfenveertig seconden. Je vraagt dan of iemand rookt, geeft informatie over de effectiviteit van begeleid stoppen en vraagt na of diegene openstaat voor hulp. Daarna kun je direct verwijzen. Het duurt nog geen minuut, en ook die interventie is bewezen effectief.”
De drempel is herkenbaar
Toch erkent Van ’t Land dat het niet altijd makkelijk is om over de drempel heen te stappen en het leefstijlgesprek te voeren, ook voor haar niet. “Het is goed om dat te beseffen en die schroom als professional zelf te voelen. Om te oefenen en om daar stappen in te zetten.”
Veel zorgprofessionals denken dat patiënten het vervelend vinden als leefstijl wordt aangesneden. Maar uit onderzoek blijkt volgens Van ’t Land het tegenovergestelde. “Vaak willen mensen heel graag weten wat zij zelf kunnen doen. En als je als zorgprofessional leefstijl niet benoemt, dan kunnen ze concluderen: de dokter heeft er niks over gezegd, dus het zal wel niet belangrijk zijn.”
Verwachtingsmanagement
Voor mensen die wél een groter financieringstraject willen starten, heeft Van ’t Land een realistische boodschap: “Zo’n traject kan erg frustrerend zijn. Je hebt een goed idee en je wilt goede dingen doen, maar het blijft ingewikkeld.” Juist daar kan de gidswebsite steun bieden, zegt ze: “Ik denk dat de website inzicht kan geven in het hele proces en alles wat erbij komt kijken. Dat kan misschien al verzachtend werken. Tegelijkertijd is dit wel de realiteit. Dus bereid je voor, en zet je schrap voor een tocht waar veel geduld voor nodig is.”
De boodschap die Van ’t Land vooral wil meegeven, is dat leefstijl heel goed laagdrempelig toepasbaar is. Ook zonder groots plan of nieuwe betaaltitel. “Je kunt voor jezelf beslissen: vanaf morgen pas ik het Very Brief Advice toe bij patiënten die roken. Het kost weinig tijd en je bent er toch mee bezig. Dat zijn de quick wins die al heel veel gezondheidswinst kunnen opleveren.”
Wil je meer weten over de bekostiging van leefstijlinterventies? Of ben je benieuwd naar hoe je leefstijl zelf laagdrempelig kunt toepassen? Onze vernieuwde gidswebsite geeft een helder beeld van de routes die je kunt afleggen om tot structurele financiering te komen. Ook vind je er handige tips en informatie waarmee je zelf direct aan de slag kunt.
