Een gezonde leefstijl bevordert herstel en draagt bij aan welzijn, maar gedrag veranderen is moeilijk: het vraagt motivatie, vaardigheden én de mogelijkheid om gezond gedrag te oefenen. De zorg kan dit stimuleren door zowel de fysieke zorgomgeving als de sociale omgeving van de patiënt te benutten. Een omgeving die bewegen en gezonde keuzes makkelijker en aantrekkelijker maakt en waarin mensen steun en positieve bevestiging krijgen van anderen, verlaagt drempels en maakt gezond gedrag volhouden beter haalbaar.
In de dagelijkse zorgpraktijk liggen nog veel kansen om patiënten te stimuleren tot het oefenen met gezond gedrag. Hoewel steeds meer ziekenhuizen en huisartsenpraktijken aandacht besteden aan leefstijl, ligt de nadruk vaak op voorlichting of individuele begeleiding. Door de fysieke en sociale omgeving nog meer te benutten, kunnen patiënten op laagdrempelige wijze gestimuleerd worden tot meer beweging, gezondere keuzes en meer zelfregie.
De zorgomgeving biedt unieke kansen om gezond gedrag te ondersteunen. Door fysieke en sociale prikkels te integreren, kan een zorginstelling uitgroeien tot een oefenplaats voor gezond gedrag – en daarmee bijdragen aan herstel en een gezonder leven na het zorgtraject.
Lees meer in het artikel ‘De fysieke zorgomgeving: kansen voor het stimuleren van een gezonde leefstijl’ in het Nederlands Tijdschrift voor Leefstijlgeneeskunde.
Omgevingsaanpassingen kunnen mensen op een subtiele manier stimuleren om gezondere keuzes te maken, zonder hun vrijheid te beperken. Dit heet nudging: kleine ‘duwtjes’ in de goede richting. Dat kan op verschillende manieren:
• Opties zichtbaar maken: gezonde snacks of fruit op ooghoogte
• Gezond gedrag aantrekkelijk maken: kleur, geur of presentatie
• De standaard aanpassen: standaard water aanbieden
• Cues toevoegen: stickers die de traproute aangeven
• Gedrag versimpelen: beweegtoestellen of duidelijke wandelplattegronden
Er zijn meerdere elementen waarmee de fysieke omgeving beweging kan stimuleren. Denk aan uitzicht- en rustpunten, brede gangen met daglicht, motiverende flyers of posters en toestellen om te bewegen. Verschillende zorgorganisaties laten zien hoe de fysieke omgeving in de praktijk kan uitnodigen tot bewegen:
De beweeg- en beleeftuin van het Rijnstate Ziekenhuis biedt patiënten de mogelijkheid even weg te zijn uit de ziekenhuisomgeving. Met veel groen, looprekken, fietsen en een muziekdouche, nodigt de tuin uit om te bewegen of te ontspannen in de frisse lucht.
Meer lezen
Wandel- en kunstroutes – Jeroen Bosch Ziekenhuis:
In en rond het Jeroen Bosch Ziekenhuis kunnen patiënten op een laagdrempelige manier in beweging komen of inspiratie opdoen. De wandelroutes ‘Ommetjes’ voeren door het groene gebied rond het ziekenhuis, terwijl de kunstroute binnen langs diverse kunstwerken leidt die licht en rust brengen in de zorgomgeving.
Meer over de wandelroutes
Meer over de kunstroute
‘Bel-me-schijf’ – Deventer Ziekenhuis:
De Bel-me-schijf geeft patiënten vrijheid om te bewegen, zonder dat zij zorg missen. Patiënten die hun kamer verlaten, leggen de schijf op het bed zodat zorgverleners weten wanneer ze terugkeren en op welk telefoonnummer ze te bereiken zijn.
Meer lezen
Teachable momenten benutten voor gezondere leefstijl – Rijnstate
In ziekenhuis Rijnstate wordt het teachable moment rond een operatie actief benut om patiënten te motiveren tot een gezondere leefstijl. Via prehabilitatie, reactiverend verplegen en begeleiding na ontslag krijgen patiënten handvatten om zelf de regie te nemen over hun gezondheid.
Meer lezen
Ook de sociale omgeving heeft grote invloed op gezond gedrag. Steun, positieve sociale normen en het leren van anderen – zoals naasten, andere patiënten, zorgverleners en bezoekers – kunnen drempels verlagen en motiverend werken, terwijl het uitblijven van aanmoediging juist als een belemmering werkt.
Zorgprofessionals kunnen hierop inspelen door leefstijl bespreekbaar te maken en te vragen naar persoonlijke beweegdoelen. Sociale steun krijgt vorm in gezamenlijke activiteiten, zoals groepswandelingen, beweegcafés of kookworkshops, en in het betrekken van mantelzorgers en vrijwilligers. Ook samenwerking of lichte competitie, bijvoorbeeld kleine challenges tussen patiëntengroepen, kan de motivatie versterken. Daarnaast kan steun van mensen met vergelijkbare ervaringen, peersupport, als katalysator werken voor duurzame leefstijlverandering.
Een stimulerende sociale omgeving is dus belangrijk voor gedragsverandering, maar vergroot ook de kans dat mensen gezond volhouden.
Leefstijl aanpakken door middel van peersupport? – Jeroen Lammers
In deze video deelt cardioloog en leefstijlarts Jeroen Lammers hoe hij en zijn collega’s in het Elkerliek ziekenhuis doorverwijzen naar peersupport om patiënten te motiveren om hun leefstijl blijvend te veranderen.
Volgens Lammers ligt de sleutel tot blijvende leefstijlverandering niet alleen in het ziekenhuis. “In het ziekenhuis leveren wij reactieve zorg, maar uiteindelijk heeft de patiënt zelf de sleutel in handen, Hoe ze die gebruiken? Daar wil je hen als zorgverlener bij helpen! Het is onze taak om hen te begeleiden en te ondersteunen in het vinden van de juiste aanpak.”
Waarom Peersupport? – Huisartsenpraktijk de Doc
Geertien Kreek, verpleegkundig specialist in huisartspraktijk De Doc in Den Haag, deelt in deze video haar waardevolle ervaring met peersupport in het versterken van leefstijlverandering.
In De Doc worden regelmatig groepsbijeenkomsten georganiseerd voor patiënten. Bijeenkomsten waarbij patienten samenkomen met zorgprofessionals uit de wijk zoals de buurtsportcoach, diëtist, fysiotherapeut en leefstijlcoach. Geertien legt uit hoe deze interactieve benadering, waarbij patiënten elkaar kunnen ontmoeten en van elkaar kunnen leren, essentieel is voor het bevorderen van een blijvende verandering in hun leefstijl.
