Samen werken aan één koers
De Coalitie Leefstijl in de Zorg spant zich in om de inzet op gezonde leefstijl in de zorg te vergroten. Het opstellen van de gezamenlijke ‘Strategische Kennisagenda Leefstijl in de Zorg’ is een van de middelen om dit te bereiken. De kennisagenda toont welke kennishiaten er zijn om leefstijl structureel onderdeel van de zorg te maken. Niels Chavannes (hoogleraar Huisartsgeneeskunde, LUMC en oprichter van het National eHealth Living Lab) en Stef Kremers (hoogleraar Gezondheidsbevordering en bestuurslid, MUMC+ en voorzitter Kernteam Onderzoek van de Coalitie) zijn beide nauw betrokken geweest bij de kennisagenda en blikken hier terug op de totstandkoming ervan.
De groeiende groep patiënten met leefstijlgerelateerde chronisch aandoeningen zorgt, zeker in het licht van schaarser wordende zorgcapaciteit, stijgende zorgkosten en groter wordende gezondheidsverschillen, voor een enorme opgave. Preventie door middel van een gezonde leefstijl is een veelgenoemde oplossing voor deze uitdagingen in de gezondheidszorg. Er is steeds meer bewijs dat leefstijl een cruciale rol speelt bij het ontstaan en in stand houden van gezondheidsproblemen. Hoewel leefstijlverbetering erkend wordt als behandeldoel in de gezondheidszorg blijft de implementatie van evidence-based leefstijlgeneeskunde in de gezondheidszorg een uitdaging. Terwijl inzetten op gezonde leefstijl van cruciaal belang is om het welzijn van chronisch zieken en de algehele gezondheid te bevorderen en de zorg duurzaam en doeltreffend te maken.
“Om de implementatie van evidence-based leefstijlgeneeskunde te versnellen hebben we, in samenwerking met Nederlandse experts in onderzoek naar preventie en behandeling van leefstijlgerelateerde aandoeningen, de ‘Strategische Kennisagenda Leefstijl in de Zorg’ ontwikkeld”, vertelt Stef Kremers. “Eind november 2023 hebben we deze onderzoeksagenda overhandigd aan toenmalig minister Ernst Kuipers (VWS). Daarmee gaven we navolging aan de afspraak in het Integraal Zorg Akkoord (IZA) om de inzet op gezonde leefstijl door zorgprofessionals en patiënten te vergroten en de (kennis)versnippering in het veld te verkleinen. De kennisagenda behandelt de belangrijkste uitdagingen bij de integratie van leefstijlgeneeskunde in de zorgpraktijk en stelt een onderzoeksagenda voor om de acceptatie ervan te versterken. Het geeft inzicht in de huidige kennistekorten en helpt bij prioritering van kennisontwikkeling om leefstijl regulier onderdeel te maken van de zorg.”
Hoe is de kennisagenda tot stand gekomen?
Om tot de kennisagenda te komen bracht de Coalitie ruim 80 experts van 28 kennisinstellingen bijeen. De doelstelling was om te benoemen welke kennis nog ontbreekt maar essentieel is voor het vergroten en verbreden van het potentieel van leefstijlinterventies in de behandeling van leefstijlgerelateerde aandoeningen in of vanuit de zorg. “Het gezamenlijke is heel belangrijk in dit proces. We zijn echt samen opgetrokken en hebben krachten gebundeld vanuit vier thema’s: 1) duurzame gedragsverandering op patiënt-, zorgprofessional- en organisatieniveau; 2) optimaliseren van onderzoeksopzetten, methodologie en resultaten voor de evaluatie van de effectiviteit en implementatie van leefstijlinterventies; 3) beter begrip van biologische mechanismen die ten grondslag liggen aan succesvolle leefstijlinterventies en 4) verbeteren van gezondheidsdata-infrastructuur voor burgers, zorgprofessionals, onderzoekers, gemeenten en zorgverzekeraars voor monitoring en evaluatie van interventies”, legt Kremers uit.
Op deze vier thema’s zijn vooraanstaande experts via een hybride Delphi-aanpak gekomen tot een set van kennisvragen. Kremers: “Zij leverden hun bijdrage in meerdere expertsessies, in verdiepende interviews en schriftelijke feedbackrondes. Parallel daaraan zijn kennisvragen en aandachtspunten uit ruim honderd bestaande kennisagenda’s met aandacht voor leefstijl geïnventariseerd.”
“We hebben geprobeerd om te komen tot een praktisch en actueel document. Er is voldoende bewijs dat leefstijlinterventies gezondheidswinst opleveren. Maar er zijn ook nog belangrijke kennishiaten die geadresseerd moeten worden om leefstijl optimaal te kunnen inzetten als integraal onderdeel van de zorg. Onderdeel daarvan zijn ook onderzoekdesigns (aandachtsgebied 2). De gouden standaard voor het aantonen van de effectiviteit van een interventie in de zorg is een gerandomiseerde studie (RCT). De vraag is of een RCT voor leefstijl in de zorg het beste design is. Een RCT hanteren voor leefstijlinterventies kent een aantal specifieke uitdagingen, zoals beperkte generaliseerbaarheid naar real-life settings door verschil in context en heterogeniteit in de controleconditie. Alternatieven, bijvoorbeeld hybridestudies, kunnen dit soort beperkingen tegengaan, bijdragen aan generaliseerbaarheid en de flexibiliteit bevorderen”, vult Niels Chavannes aan.
Prioritering & aandachtspunten
“Het komen tot kennisvragen en de prioritering daarvan verliep verbazingwekkend soepel. Het was mooi om te merken dat alle uitgenodigde experts bereid waren om mee te doen. Bovendien droop het enthousiasme van de sessies af. Natuurlijk waren er meningsverschillen, maar iedereen vond elkaar in gedrevenheid voor deze gezamenlijke missie”, benadrukt Kremers.
Voor elk thema zijn drie sessies gehouden. Tijdens de eerste sessie kon een ieder kennisvragen inbrengen. Voorafgaand aan de tweede expertsessie zijn deze vragen per thema verwerkt in een online vragenlijst, met als doel om de mate van consensus over het belang van de opgestelde kennisvragen te peilen. Alle experts beoordeelden anoniem de kennisvragen aan de hand van zes criteria, onder andere maatschappelijke impact, urgentie, slagingskans, implementatiekans. Tijdens de tweede sessie zijn de resultaten besproken en bij gebrek aan consensus zijn waar nodig inhoudelijke of tekstuele aanpassingen gedaan. Op basis daarvan is een conceptkennisagenda per thema gemaakt, die ter feedback aan de experts is voorgelegd. Een aangepaste versie is in de derde en laatste expertsessie per thema besproken om tot een algemene consensus over de inhoud van de agenda te komen.
“De sessies werden georganiseerd en geleid door twee regisseurs (Jolanda van Bilsen (TNO) en Marjo Knapen (UMCNL); Rimke Vos (LUMC) en Liesbeth van Osch (MUMC+)). Dat hebben ze met verve gedaan. We zijn trots op het eindresultaat. Gezamenlijk bieden de kennisvragen binnen deze vier thema’s richting aan (toegepast) onderzoek naar leefstijlgeneeskunde in de zorg. Naast de kennisvragen per thema zijn ook onderwerp overstijgende aandachtspunten geformuleerd voor toekomstig leefstijlonderzoek. Denk daarbij aan aandacht voor kwetsbare groepen, zoals mensen met een lagere sociaaleconomische positie of een migratieachtergrond. We willen de gezondheidskloof verkleinen met ons onderzoek. Tot op heden richten interventies zich nog te vaak op hoger opgeleiden of zijn effectiever bij die doelgroep. De grootste winst – zowel op het gebied van gezondheid en return on investment – is echter te behalen bij kwetsbare groepen. Begin bij een kwetsbare doelgroep, daarna kan een interventie eventueel aangepast worden en breder ingezet worden. Daarbij is het co-creatie met de eindgebruikers belangrijk. Dus betrek zorgverleners en patiënten vanaf het begin bij het ontwerpproces van leefstijlinterventies. Dat draagt eraan bij dat interventies haalbaar zijn en aansluiten bij de doelen en prioriteiten van patiënten”, licht Chavannes toe.
Wetenschappelijke publicatie
Onlangs verscheen een wetenschappelijk artikel over de manier waarop de Strategische Kennisagenda Leefstijl in de Zorg tot stand is gekomen in het Family Medicine and Community Health Journal. “Het is lang niet altijd gegeven dat een dergelijk proces leidt tot een wetenschappelijke publicatie. Dat zegt wel dat het uniek is wat we hebben gedaan. Bovendien is het mooi dat het zo niet alleen bij beleidsmakers maar ook bij academici terechtkomt. Rimke en Liesbeth zagen de internationale meerwaarde van ons onderzoek en zij waren de cruciale kartrekkers bij het schrijven van het artikel”, zegt Kremers.
Implementatie leefstijl in de zorg
De implementatie van de kennisagenda krijgt inmiddels onder meer invulling via subsidiecalls van ZonMW en de Samenwerkende Gezondheidsfondsen (SGF). Ingediende projectideeën op deze calls bouwen voort op de vragen uit de strategische kennisagenda. Zo fungeert de kennisagenda steeds nadrukkelijker als richtinggevend kader voor de ontwikkeling, evaluatie en implementatie van leefstijlinterventies. Daarnaast heeft Team Onderzoek, in samenwerking met het programma Zorgevaluatie & Gepast Gebruik, een kennis- en implementatiecyclus ontwikkeld. De verwerving van strategische kennis, zoals beschreven in de kennisagenda, vormt het fundament van het gehele proces.
“Ik denk het bijzondere aan deze kennisagenda is dat het document tot stand is gekomen dankzij experts uit alle windhoeken. Dat het zo gezamenlijk gedragen wordt, maakt het gewichtig. De kennisagenda is natuurlijk een momentopname, maar kan goed dienen als inspiratiebron voor eventuele toekomstige documenten”, verwacht Kremers. “En we zien al dat de kennisagenda een inspiratiebron is geweest voor aandacht voor preventie bij verschillende politieke partijen. Het heeft de ogen geopend dat preventie op een haalbare manier veel zorgkosten kan voorkomen”, aldus Chavannes.
