Eigen regie en initiatief nemen worden in de zorg steeds belangrijker gevonden. Patiënten worden aangemoedigd om mee te beslissen, zelf stappen te zetten en verantwoordelijkheid te nemen voor hun gezondheid. Dat ideaal is begrijpelijk — en voor veel mensen ook haalbaar. Maar het veronderstelt wel een patiënt die overzicht heeft, de weg kent in het zorglandschap en voldoende mentale ruimte ervaart om initiatief te nemen.
Patiënten met een ernstige psychiatrische aandoening hebben een hoger risico op somatische problemen, mede door medicatie, leefomstandigheden en langdurige stress. Voor hen is leefstijlzorg geen luxe of ‘extra’, maar een essentieel onderdeel van zorg. In mijn werk als diëtist zie ik mensen die al heel lang de wens hebben om hun leefstijl te verbeteren. Vaak hebben ze van alles geprobeerd: leefstijlprogramma’s, diëtisten, zelfhulpboeken. Waar het op stukloopt? Het ontbreekt aan afgestemde samenwerking tussen zorgverleners. Met als gevolg opnieuw het gevoel dat ze het niet kunnen, niet gezien worden — of zelfs falen.
Dat die samenwerking ontbreekt, zien we ook terug in onze enquête onder eerstelijnsdiëtisten. Ongeveer een derde van de patiënten met ernstige psychiatrische aandoeningen komt via zelfverwijzing bij een diëtist terecht — zij gaan dus zélf op zoek naar hulp. De rest wordt verwezen door huisarts of GGZ. Op het eerste gezicht lijkt dat voldoende. Maar die cijfers laten vooral zien wie wél de weg weet te vinden. Ze zeggen niets over de mensen die níet worden verwezen en voor wie zelf op zoek gaan simpelweg geen optie is. En precies daar ontstaat een stille, structurele zorgkloof.
Die kloof is niet alleen een individueel probleem, maar vooral een implementatievraagstuk. Als we leefstijlzorg serieus nemen, kan zij niet aan de randen van het zorgproces blijven hangen. Zij moet ingebed zijn in de kern van de keten, met heldere afspraken, vaste contactlijnen, structurele overdracht en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Zolang leefstijlzorg nergens formeel is belegd, blijft zij afhankelijk van toevallige samenwerking en individuele bevlogenheid. Wie een psychiater heeft met een kort lijntje naar een diëtist heeft geluk. Wie dat niet heeft, valt buiten beeld.
Precies daarom zetten we nu een netwerk op tussen diëtisten in de eerstelijn, het UMC — en op termijn ook de GGZ. Niet alleen om elkaar te kennen, maar om casussen te delen, knelpunten zichtbaar te maken en gezamenlijk te bepalen wat er nodig is voor duurzame, structurele samenwerking. Want leefstijlzorg voor deze patiëntgroep is niet iets wat spontaan ontstaat; het is iets wat we samen moeten organiseren.
______________________________________
Janneke van Meel is diëtist bij het UMC Utrecht en houdt zich vanuit het ziekenhuis bezig met hoe leefstijlbegeleiding voor mensen met psychische problematiek beter georganiseerd en toegankelijk kan worden.
