Leefstijl krijgt een steeds belangrijkere plek in de zorg. Toch ervaren veel zorgprofessionals dat het in de praktijk lastig blijft om leefstijl structureel te bespreken met patiënten. Ook voor leefstijlinterventie‑eigenaren is het vaak een uitdaging om hun interventies duurzaam te implementeren in de zorg. Hoewel er al veel mogelijkheden zijn zonder structurele bekostiging, vormt financiering in de praktijk nog regelmatig een knelpunt. Met de vernieuwde gidswebsite van de Coalitie Leefstijl in de Zorg bieden we informatie en concrete stappen voor zorgprofessionals en interventie-eigenaren over het proces richting (structurele) bekostiging, binnen en buiten de Zorgverzekeringswet.
Karin Eijkelenkamp werkt als leefstijlarts bij de afdeling Interne Geneeskunde en Endocrinologie van het UMCG, en begeleidt patiënten op de leefstijl- en diabetespoli’s. Vanuit haar eerdere werk bij de diabetesrevalidatie groeide haar overtuiging dat leefstijl essentieel is in de behandeling van chronische ziekten en structureel onderdeel moet zijn van de zorg, ook in het ziekenhuis. Haar boodschap aan collega’s: je hoeft niet te wachten op een nieuw programma of een aparte bekostigingsstructuur. ”Je kan het onderwerp klein insteken, dat hoeft niet veel tijd te kosten.”
Op het bureau van Eijkelenkamp liggen vaak gespreksstarters, zoals het leefstijlroer, als tool om het gesprek over leefstijl aan te gaan. “Als iemand bij me zit, pak ik dat erbij en vraag ik: ‘wat gaat er goed en waar is ruimte voor verandering?’ Benoem dat iemand zelf aan het roer staat en richting bepaalt. Zo kun je het onderwerp laagdrempelig aansnijden, dat hoeft maar een paar minuten te duren.” Op de diabetespoli heeft Eijkelenkamp een kwartier per patiënt. Toch gaat dat kwartier vrijwel altijd grotendeels over leefstijl, vertelt ze. “Dat is eigenlijk ook logisch, leefstijl is een bepalende factor bij dit ziektebeeld. En qua bekostiging is dat voor mijn werk geen drempel. Het gesprek voeren hoeft niets extra te kosten.”
Leefstijlgeneeskunde
Leefstijlgeneeskunde is geen erkend specialisme in Nederland, zoals huisarts of chirurg. Eijkelenkamp omschrijft het als de inzet van leefstijlinterventies in de preventie en behandeling van chronische aandoeningen. Zelf volgde ze aanvullende opleidingen, waaronder Leefstijlgeneeskunde aan de Academy for Integrative Medicine en Leefstijlcoaching voor artsen bij Vereniging Arts & Leefstijl. Naast haar werk op de polikliniek geeft ze onderwijs over leefstijlgeneeskunde aan zorgprofessionals op andere afdelingen en aan geneeskundestudenten.
Voor Eijkelenkamp is leefstijl een vanzelfsprekend onderdeel van een behandeltraject. Maar bij haar collega’s is dat nog niet altijd het geval, vertelt ze. “Ik hoor soms van collega’s dat ze er geen tijd voor kunnen vinden, dat ze er niet in geschoold zijn of dat ze het niet zien als hun taak.” Ze begrijpt die weerstand, maar ziet tegelijkertijd dat de wil er wel is: “Veel artsen hebben er wel aandacht voor. Ze missen soms alleen de handvatten; bijvoorbeeld over hoe en waarnaar ze kunnen verwijzen. Die opties zijn vaak onbekend, en als je al weinig tijd hebt, kan dat lastig zijn.”
Ken de routes
Dat verwijzen is volgens Eijkelenkamp precies waar het Leefstijlzorgloket een rol in kan spelen. “In het loket kennen we het zorglandschap en verkennen we samen met de patiënt de motivatie en een passende leefstijlinterventie. En buiten het loket helpen we soms collega’s op weg wanneer zij leefstijl in willen zetten.” Zo klopte onlangs een internist aan bij Eijkelenkamp met een patiënt: type 2-diabetes, artrose, metabool syndroom en een BMI boven de 35. “Dan geef ik een aantal opties voor passende leefstijlinterventies, bijvoorbeeld een programma als Keer Diabetes2 Om of Plants for Health. Ook bespreken we de eventuele rol van GLP-1-medicatie, en hoe er ingezet kan worden op spierbehoud.”
Voor collega’s met weinig tijd is haar advies om het klein te houden. Een leefstijlcheck die de patiënt al in de wachtkamer invult, kan bijvoorbeeld als ingang dienen. “Dan hoeft het gesprek zelf maar een paar minuten te duren: je benoemt waar iemand aan wil werken en je verwijst. Je kan mensen ook alleen informeren of verwijzen naar plekken met betrouwbare informatie en hulpmiddelen als iemand zelf aan de slag wil. Bijvoorbeeld naar de website van het Voedingscentrum, Kenniscentrum Sport & Bewegen, IkPas, of naar onze UMCG-website: Leefstijladvies voor, tijdens en na behandeling.”
Niet de schuld, maar de oplossing
Medisch professionals voelen soms een drempel om het thema leefstijl aan te snijden. Zij willen mensen niet het gevoel geven dat de ziekte diens eigen schuld is. Ook Eijkelenkamp erkent dat je bij leefstijl al snel in iemands privésfeer komt. Haar aanpak: wees sensitief, oordeel niet, heb oog voor complexiteit en bespreek leefstijl niet als tekortkoming, maar als onderdeel van een behandeling. “Ik leg bijvoorbeeld uit wat de invloed is van voeding, beweging en slaap op de gezondheid of op het ziektebeeld. Ook bespreek ik samen met de patiënt de doelen: wat leeft er, wat vindt iemand belangrijk en wat wil iemand weer kunnen? Bij een patiënt die als doel heeft om zijn kleinkinderen op te kunnen tillen, is gerichte krachttraining passender dan een algemeen advies om meer te bewegen. Met de patiënt kijk ik naar een plan met haalbare stappen, en brengen we in kaart wat ervoor nodig is om het vol te houden. Zo zoek je samen naar een oplossing, zonder verwijten of schuldigen.”
Die aanpak werkt ook bij andere leefstijlgerelateerde thema’s die gevoelig kunnen liggen, zoals roken. Eijkelenkamp: “Roken is een hardnekkige verslaving. Iemand komt daar misschien al op zijn twaalfde mee in aanraking en is zijn hele leven verslaafd. Dat kan je iemand niet verwijten. En met het Very Brief Advice kun je ook daar snel een opening maken en direct doorverwijzen naar – bijvoorbeeld – Sinefuma, zonder belerend vingertje.”
Ook buiten de zorg
De bekostiging van het Leefstijlzorgloket zelf is nog niet zo vanzelfsprekend. Het loket binnen het UMCG startte als een onderzoeksproject en draait nu deels op subsidies en gemeentefinanciering, terwijl er intern gesprekken lopen over bijdragen vanuit verschillende afdelingen binnen het UMCG. Structureel is het nog niet, erkent Eijkelenkamp. Maar ze ziet ook beweging. Via netwerken als Leefstijlzorg Noord-Nederland vinden gemeentes, welzijnsorganisaties en aanbieders van Gecombineerde Leefstijlinterventies (GLI’s) elkaar steeds beter. “Dat contact is belangrijk. Het helpt om te weten wie welke rol heeft op het gebied van leefstijl. Doorverwijzen vanuit het loket naar regiopartners verloopt daardoor sneller en effectiever.”
Want niet alles hoeft opgelost in de zorg, benadrukt ze. “De grootste invloed op gezondheid ligt buiten de zorg. Wijkinitiatieven, buurtsportcoaches en wandelgroepen zijn ook vormen van leefstijlondersteuning. En die zijn hard nodig, omdat ze dichtbij het dagelijks leven staan en daardoor een blijvende leefstijlverandering haalbaarder maken.” Hoe de leefomgeving is ingericht, speelt daarbij een grote rol, ziet Eijkelenkamp. “Het is een systeemprobleem: veel chronische aandoeningen zijn een logische respons op onze huidige leefomgeving die grotendeels ongezond gedrag stimuleert. Dat moeten we omdraaien. Maak de gezonde keuze de makkelijke, en zet veel meer in op een gezonde leef- en voedselomgeving. De meest duurzame zorg is de zorg die niet geleverd hoeft te worden.”
Wil je weten hoe je leefstijl laagdrempelig kunt toepassen in de praktijk? Of ben je benieuwd naar de bekostiging van leefstijlinterventies? Onze vernieuwde gidswebsite geeft een helder beeld van de routes die je kunt afleggen om tot structurele financiering te komen. Ook vind je er handige tips en informatie waarmee je zelf direct aan de slag kunt.
Ga naar de gidswebsite
