Jaarlijks ondergaan ruim 10.000 patiënten in Nederland een hartoperatie. De onderliggende aandoeningen zijn deels gerelateerd aan leefstijl gerelateerde risicofactoren zoals roken, inactiviteit, ongezonde voeding & stress. Deze factoren hebben bovendien invloed op het perioperatieve risico, het postoperatieve herstel en de cardiovasculaire resultaten op lange termijn. De meeste leefstijlbegeleiding start echter pas zes tot acht weken ná de ingreep, tijdens de hartrevalidatie. Binnen de Dutch CardioVascular Alliance (DCVA) heeft de werkgroep Eerder Beter van tien Nederlandse hartcentra de zorgpaden en verschillende patiëntervaringen in kaart gebracht. Uit deze analyse blijkt dat vooral de periode vóór de operatie – nu vaak een passieve wachttijd – een grote, nog onbenutte kans biedt voor leefstijlbegeleiding.
Op basis van de inventarisatie heeft de werkgroep Eerder Beter in samenwerking met de Coalitie Leefstijl in de Zorg een rapport ontwikkeld. Dit schetst hoe de vijftien Nederlandse hartcentra leefstijl duurzaam en effectief kunnen integreren in het peri-operatieve zorgpad van planbare hartoperaties (coronary artery bypass grafting (CABG) & aortic valve replacement (AVR)), zodat patiënten beter voorbereid de operatie ingaan, sneller herstellen en blijvend gezonder leven.
Overeenkomsten, verschillen en kansen voor leefstijl
Voor de inventarisatie zijn in tien hartcentra de zorgpaden en patiëntervaringen in kaart gebracht door onderzoekers van Heartbeat Ventures. Uit de analyse hiervan komen meerdere momenten en thema’s naar voren waarop leefstijl een rol speelt of zou kunnen spelen. Zo komen in alle centra vergelijkbare stappen terug, zoals het hartteamoverleg, een pre-operatieve poli die vaak is ingericht als carrouselmodel – waarbij de patiënt op één dag verschillende zorgverleners spreekt – en aandacht voor mobilisatie en eiwitrijke voeding ter ondersteuning van herstel na de operatie. Ook beschikken meerdere ziekenhuizen over een leefstijlloket, al is dat nog zelden geïntegreerd in het hartchirurgische zorgpad.
Tegelijkertijd zijn er duidelijke verschillen tussen centra in wachttijd, contactmomenten, informatievoorziening en inzet van e-health oplossingen. De analyse laat zien dat hier ook belangrijke kansen liggen voor leefstijlintegratie, zoals het beter benutten van digitale ondersteuning, verwijzingen naar partijen in de eerste lijn en het lokale netwerk, het gebruiken van de fysieke zorgomgeving en het betrekken van de sociale omgeving. Ook kunnen contactmomenten beter worden benut om het belang van leefstijl tijdig en herhaaldelijk te bespreken.
Ervaringen van patiënten
Uit de gesprekken met patiënten komt naar voren dat patiënten behoefte hebben aan duidelijke en praktische informatie die aansluit bij hun eigen situatie. Veel patiënten ervaren in de periode voor de operatie spanning en onzekerheid. De steun van naasten speelt hierbij een belangrijke rol.
Patiënten willen weten wat zij zelf kunnen doen om zich goed voor te bereiden en geven aan het prettig te vinden als zij dichtbij huis kunnen oefenen. Peersupport wordt door veel patiënten als waardevol ervaren, omdat herkenning en mentale steun kunnen bijdragen aan motivatie. Tegelijkertijd verschilt de behoefte aan informatie sterk: sommige patiënten willen alles weten, anderen juist zo min mogelijk, vanwege angst.
Hartoperatie als teachable moment
De inventarisatie is uitgevoerd aan de hand van de handreiking Teachable Moment Operatie van de Coalitie Leefstijl in de Zorg. Rondom een teachable moment staan mensen meer open voor verandering van hun leefstijl. Een operatie is zo’n moment. Lees meer over teachable moments of download de handreiking Teachable Moment operatie
Voorstel integratie leefstijl in het zorgpad: blauwdruk Eerder Beter
Het rapport doet ook een voorstel voor een blauwdruk voor een zorgpad, om zo leefstijl duurzaam en effectief te integreren in het peri-operatieve zorgpad van planbare hartoperaties.
Een aantal elementen uit deze aanbeveling zijn:
- Leefstijl juist in een vroeg stadium bespreken, ook door een behandelend arts
- Leefstijlvragenlijst voorafgaand aan de pre-operatieve poli om aandachtspunten en bewustwording in kaart te brengen.
- Een casemanager die de patiënt begeleidt
- Tijdens de opname oefenen met een gezonde leefstijl, zoals aandacht voor bewegen en dag- en nachtritme
- Duidelijke (ontslag)informatie en aansturen op vervolg: doelen meenemen naar hartrevalidatie en goede overdracht naar bijv. een leefstijlloket, partijen in de eerste lijn en het lokale netwerk.
Cardioloog, Leiden Universitair Medisch Centrum:
“Het rapport geeft ons als CTC team Leiden-Basalt nieuwe inzichten in de multidisciplinair zorgpaden rondom hartchirurgie, waarin men zowel intra- als extramuraal de krachten bundelen om patiënten de best passende zorg te bieden. Erg nuttig om in elkaars keuken te mogen kijken!”
Cardiothoracale chirurg, Catharina ziekenhuis:
“Een succesvolle hartoperatie begint niet pas in de operatiekamer, maar al ruim daarvoor – in een zorgvuldige voorbereiding. In dit rapport laten we zien hoe we als cardiochirurgie team, van chirurg tot verpleegkundige en van eerste lijn tot revalidatie, gezamenlijk kunnen bijdragen aan een optimale voorbereiding van de patiënt en aan een duurzaam gezonder herstel daarna”.
Het rapport is beschikbaar op aanvraag via info@dcvalliance.nl
De DCVA is een samenwerkingsverband van 24 partnerorganisaties, waaronder patiënten, onderzoekers, zorgprofessionals en gezondheidsfondsen.
Patiënten informeren over leefstijl
De Coalitie wil stimuleren dat leefstijl nadrukkelijker een plek krijgt rondom operatie-zorgpaden. Binnenkort zal er daarom een handreiking worden aangeboden die het ontwikkelen van patiënteninformatie voor mensen rondom een operatie makkelijk maakt.
